Nematodirus battus leeft in de dunne darm en veroorzaakt nematodirose. Nematodirus battus behoort tot de belangrijkste wormen bij schapen in Nederland, naast Haemonchus contortus, Teladorsagia circumcincta en Fasciola hepatica (leverbot). Ziekte wordt vooral veroorzaakt door de Nematodirus larven, die tijdens hun ontwikkeling tot volwassen wormen rondgraven in het slijmvlies van de darm. Nematodirus battus is in Nederland voor het eerst gerapporteerd in 1978. De worm is in ons land geïntroduceerd via het invoeren van besmette schapen uit Groot-Brittannië. Het vermoeden bestaat dat deze wormsoort van oorsprong uit de noordelijke arctische gebieden afkomstig is, maar zich na introductie zeer snel heeft aangepast aan de Britse en vervolgens Nederlandse omstandigheden. Tegenwoordig komt Nematodirus battus op veel Nederlandse schapenbedrijven voor.

Symptomen

Door het graven van de larven in het slijmvlies van de dunne darm, gaat de darmwand kapot. Hierdoor verslechtert de vertering sterk en kan ernstige diarree, uitdroging en vermagering ontstaan. Dit gaat gepaard met een grote dorst van de lammeren en kan leiden tot sterfte.

Diagnose

De diagnose wordt gesteld aan de hand van de klinische verschijnselen en tijdstip in het jaar. Ziekte zien we doorgaans alleen bij de lammeren, omdat er snel een goede immuniteit wordt ontwikkeld tegen Nematodirus. Omdat de ziekte wordt veroorzaakt door de larven, worden bij mestonderzoek niet altijd de specifieke Nematodirus eieren gevonden (voor foto's van de eieren zie bij nematodirose). Indien er lammeren zijn gestorven, kan sectie op dat moment wel bevestigen dat het om nematodirose ging. Meestal zullen er echter wel Nematodirus eieren kunnen worden gevonden indien mest van meerdere lammeren wordt onderzocht of gemengd in een mengmonster. Dat kan overigens alleen als lammeren al tenminste 2 weken weiden.

Behandeling

Alle geregistreerde wormmiddelen zijn werkzaam tegen alle stadia (larven en volwassen wormen) van Nematodirus battus. Er is bij Nematodirus nog geen resistentie tegen wormmiddelen gevonden.

Gebruik bij voorkeur benzimidazolen (zie wormmiddelen) ter behandeling van nematodirose. De reden is dat de andere maagdarmwormsoorten, en met name Haemonchus contortus, wel resistent zijn tegen de benzimidazolen maar in mindere mate of nog niet tegen de nieuwere produkten, gebaseerd op ivermectine, moxidectine en monepantel. Indien deze produkten ook worden gebruikt tegen nematodirose, pakken ze op dat moment ook de andere maagdarmwormsoorten aan. Dit terwijl die andere soorten op dat moment meestal geen problemen veroorzaken. Dit werkt onnodige resistentievorming in de hand en dient dus te worden vermeden!

Preventie

De levenscyclus van Nematodirus battus wijkt af van die van andere maagdarmwormsoorten. De ontwikkeling tot infectieuze larve vindt in het ei plaats en die larve komt pas uit het ei nadat er een koude periode is geweest. Meestal is dat in het voorjaar na de winter. Dat betekent dat de lammeren na inscharen infectieuze larven opnemen, die afkomstig zijn van eieren uit de lammeren van vorig jaar. Het is dus een besmetting van lammeren op lammeren. De ooien spelen hierin geen rol, in tegenstelling tot de belangrijke rol van de ooien bij Haemonchus.

Preventie van nematodirose is daarom in principe eenvoudig. Voorkom dat de lammeren worden ingeschaard op weiland waar vorig jaar lammeren met nematodirose hebben gelopen. Indien dit niet mogelijk is, behandel de lammeren als ze 2 weken buiten zijn geweest en eventueel nog een keer 2-3 weken later. Behandel ze dan met een benzimidazol (een middel uit groep 1 – zie wormmiddelen). Doe dit alleen als er in voorgaande jaren op het bedrijf Nematodirus-problemen waren.

Niet alle besmettingen kunnen worden voorkomen. Oudere lammeren en ook ooien kunnen lichte Nematodirus besmettingen bij zich dragen en zo kleine aantallen eieren uitscheiden. Maar deze aantallen zijn onvoldoende om tot nematodirose te leiden bij jonge lammeren. Ernstige nematodirose wordt vooral waargenomen na lange koude winters, waardoor veel infectieuze larven in zeer korte tijd massaal uit hun ei komen.

Nematodirose wordt nog steeds gezien als een voorjaarsinfectie bij lammeren. Echter, nematodirose wordt ook wel waargenomen later in de zomer en zelfs de herfst. Dat kan worden veroorzaakt door het weiden van laat geboren lammeren op een al eerder met Nematodirus battus larven besmet perceel. Een andere mogelijke oorzaak is de volgende. Nematodirus battus lijkt zich makkelijk aan te kunnen passen aan andere klimaten en ook aan een veranderend klimaat. Zo blijkt in het zuiden van Engeland dat de Nematodirus eieren al in hetzelfde weideseizoen kunnen uitkomen zonder een voorafgaande koude periode, terwijl in Schotland de koude periode wel nodig is. Ook in Nederland is het mogelijk dat (een deel van de) eieren van Nematodirus battus al kunnen uitkomen voor de winter, hetzij zonder een voorafgaande koude periode, hetzij door een korte koude periode in de (vroege) herfst.

Bronnen

  • Borgsteede F.H.M., Hendriks J., Burg W.P.J. van der, 1978. Nematodirus battus in Nederland. Tijdschrift voor Diergeneeskunde 103, 279-280.
  • Hoberg E.P., 2005. Coevolution and biogeography among nematodirinae (Nematoda: Trichostrongylina) Lagomorpha and Artiodactyla (Mammalia): exploring determinants of history and structure for the northern fauna across the Holarctic. Journal of Parasitology 91, 358–369.
  • Janssens P.G., Vercruysse J., Jansen J. (redactie), 1989. Wormen en wormziekten bij mens en huisdier. Samsom Stafleu, Alphen aan den Rijn/Brussel.
  • Van Dijk J., Morgan E.R., 2010. Variation in the hatching behaviour of Nematodirus battus: Polymorphic bet hedging? International Journal for Parasitology 40, 675–681.
  • Vellema P., 2008. Gezonde schapen. Reed Business/Het Schaap, Doetinchem.